AI วิเคราะห์คดีหย่าได้ แต่ตัดสินแทนผู้พิพากษาได้หรือไม่

AI ช่วยศาลตัดสินคดีหย่าได้เพียงใด

 

เมื่อกล่าวถึงการนำปัญญาประดิษฐ์หรือ AI มาใช้ในกระบวนการยุติธรรม ประเทศจีนมักถูกยกเป็นตัวอย่างสำคัญ จากการพัฒนาศาลอัจฉริยะระบบพิจารณาคดีออนไลน์ การวิเคราะห์สำนวน ตลอดจนการช่วยค้นหากฎหมายและร่างคำพิพากษา อย่างไรก็ตาม ภาพของผู้พิพากษาหุ่นยนต์ที่ตัดสินคดีแทนมนุษย์อาจเกินจริงไปมาก เพราะแนวทางของศาลประชาชนสูงสุดจีนที่ออกในปี 2022 กำหนดอย่างชัดเจนว่า AI ต้องมีสถานะเป็นเพียงเครื่องมือช่วยเหลือ ผลลัพธ์จากระบบใช้ได้เพียงเป็นข้อมูลอ้างอิง และไม่ว่าเทคโนโลยีจะพัฒนาไปเพียงใด AI ก็ไม่อาจเข้ามาแทนที่ผู้พิพากษา ผู้ใช้อำนาจตัดสินและผู้รับผิดชอบต่อคำพิพากษายังคงต้องเป็นมนุษย์

ถึงกระนั้น AI ก็เริ่มเข้าใกล้คดีครอบครัวมากขึ้น ตัวอย่างเช่น ระบบช่วยพิจารณาคดีของศาลเมืองเซินเจิ้น ซึ่งเริ่มใช้งานในปี 2024 สามารถช่วยอ่านสำนวน สรุปประเด็นข้อพิพาท ตรวจสอบข้อสงสัย และจัดทำร่างเอกสารในขั้นตอนต่าง ๆ ของคดี ระบบดังกล่าวครอบคลุมข้อพิพาทเกี่ยวกับการสมรสและครอบครัว โดยช่วยประเมินความยากของการไกล่เกลี่ยและเสนอความรู้ทางกฎหมายหรือคดีตัวอย่างให้ผู้ไกล่เกลี่ย นอกจากนี้ ยังมีการใช้ AI วิเคราะห์ธุรกรรมทางการเงินและพฤติการณ์การประกอบกิจการร่วมกันของคู่สมรส เพื่อช่วยตั้งประเด็นเกี่ยวกับหนี้สินระหว่างสามีภริยาให้ผู้พิพากษาพิจารณาต่อไป

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่า AI จะเข้ามาเกี่ยวข้องกับคดีหย่าได้หรือไม่ เพราะในทางปฏิบัติมันได้เริ่มเข้ามาเกี่ยวข้องแล้ว แต่คือ AI ควรมีอำนาจช่วยเหลือศาลได้ไกลเพียงใด

 

โอกาสของ AI ในคดีหย่า

คดีหย่ามักมีเอกสารและข้อเท็จจริงจำนวนมาก ตั้งแต่ข้อมูลทรัพย์สิน บัญชีธนาคาร หนี้สิน การติดต่อระหว่างคู่สมรส ไปจนถึงประวัติการดูแลบุตร AI สามารถช่วยจัดหมวดหมู่ข้อมูล สร้างลำดับเหตุการณ์ ตรวจหาความไม่สอดคล้องของเอกสาร และชี้ให้เห็นประเด็นที่ผู้พิพากษาอาจต้องไต่สวนเพิ่มเติมได้ การใช้ AI ในลักษณะนี้ย่อมช่วยลดภาระงานประจำและเปิดโอกาสให้ผู้พิพากษาใช้เวลากับประเด็นที่ต้องอาศัยวิจารณญาณมากขึ้น

AI ยังอาจช่วยลดความไม่เสมอต้นเสมอปลายของการตัดสิน โดยค้นหาแนวคำพิพากษาเดิม เปรียบเทียบคดีที่มีข้อเท็จจริงใกล้เคียง และแจ้งเตือนเมื่อแนวทางที่กำลังพิจารณาแตกต่างจากคดีทั่วไปอย่างมีนัยสำคัญ สำหรับคู่สมรสที่ไม่มีทนายความ ระบบอาจช่วยอธิบายขั้นตอน สิทธิ และผลทางกฎหมายของทางเลือกต่าง ๆ ด้วยภาษาที่เข้าใจง่ายขึ้น

ในบางกรณี AI อาจใช้เป็นระบบแจ้งเตือนความเสี่ยง เช่น เมื่อปรากฏข้อมูลเกี่ยวกับความรุนแรง การข่มขู่ การเคลื่อนย้ายทรัพย์สินอย่างผิดปกติ หรือการนำบุตรออกจากพื้นที่ อย่างไรก็ดี การแจ้งเตือนดังกล่าวควรเป็นเพียงเหตุให้เจ้าหน้าที่มนุษย์ตรวจสอบอย่างเร่งด่วน ไม่ใช่ข้อสรุปว่าบุคคลใดเป็นผู้กระทำผิด

 

เหตุใด AI จึงไม่ควรเป็นผู้ตัดสินการหย่า

แม้ AI จะประมวลผลข้อมูลได้รวดเร็ว แต่คดีครอบครัวไม่ได้เป็นเพียงโจทย์ของการจับคู่ข้อเท็จจริงกับบทกฎหมาย ความสัมพันธ์ในครอบครัวประกอบด้วยความรู้สึก ความไว้เนื้อเชื่อใจ การพึ่งพากัน ความกลัว และความไม่สมดุลของอำนาจ พฤติการณ์เดียวกันจึงอาจมีความหมายแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงในแต่ละครอบครัว

ตัวอย่างเช่น การที่คู่สมรสฝ่ายหนึ่งไม่คัดค้านการไกล่เกลี่ยอาจไม่ได้หมายถึงความสมัครใจ แต่อาจเกิดจากความกลัวหรือการถูกกดดันก็ได้ การโอนเงินให้อีกฝ่ายอาจเป็นการอุปการะครอบครัว การให้โดยเสน่หา การปกปิดทรัพย์สิน หรือส่วนหนึ่งของการควบคุมทางเศรษฐกิจ ระบบซึ่งเรียนรู้จากรูปแบบทางสถิติอาจมองเห็นเพียงธุรกรรม แต่ไม่อาจเข้าใจความหมายของธุรกรรมนั้นได้โดยปราศจากบริบท

แนวทางการปฏิรูปศาลครอบครัวของจีนเองก็ยอมรับว่าคดีประเภทนี้ต้องอาศัยความรู้จากหลายศาสตร์ รวมถึงจิตวิทยาและสังคมวิทยา จึงส่งเสริมให้มีนักสังคมสงเคราะห์ ผู้เชี่ยวชาญด้านเด็ก และผู้ทำหน้าที่สอบสวนด้านครอบครัวเข้ามาช่วยศาล อีกทั้งเน้นการแยกแยะระหว่างวิกฤตของชีวิตสมรสกับความสัมพันธ์ที่สิ้นสุดลงแล้ว ลักษณะดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าการพิจารณาคดีครอบครัวไม่อาจลดทอนเป็นการคำนวณจากตัวแปรไม่กี่รายการได้

อีกปัญหาหนึ่งคืออคติของข้อมูล หากคำพิพากษาในอดีตสะท้อนทัศนคติทางเพศ ภาพเหมารวมเกี่ยวกับบทบาทของบิดามารดา หรือความไม่เท่าเทียมด้านฐานะทางเศรษฐกิจ ระบบที่เรียนรู้จากคำพิพากษาเหล่านั้นก็อาจผลิตซ้ำอคติดังกล่าวในรูปของ “คำแนะนำที่เป็นกลาง” ยิ่งระบบซับซ้อนจนไม่สามารถอธิบายได้ว่าเหตุใดจึงเสนอผลเช่นนั้น คู่ความก็ยิ่งยากที่จะโต้แย้งข้อสรุปของระบบอย่างมีประสิทธิภาพ

นอกจากนี้ คดีหย่ายังเกี่ยวข้องกับข้อมูลที่ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง ไม่ว่าจะเป็นสุขภาพ ความสัมพันธ์ทางเพศ รายได้ ข้อความส่วนตัว หรือข้อมูลของเด็ก การรวบรวมข้อมูลจำนวนมากเพื่อทำให้ AI แม่นยำขึ้น จึงอาจขัดแย้งกับสิทธิในความเป็นส่วนตัวของบุคคลโดยตรง

 

เส้นแบ่งที่กฎหมายควรกำหนด

นอกจากนี้ สิ่งที่ทำให้คดีหย่ามีความซับซ้อนในทางกฎหมาย คือการที่ศาลไม่สามารถพิจารณาเพียงข้อเท็จจริงเชิงเอกสารหรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแบบแยกส่วนได้ แต่ต้องนำข้อเท็จจริงมาพิจารณาประกอบกับบริบทของความสัมพันธ์เสมอ 

ตัวอย่างเช่น เหตุหย่าตามกฎหมายไทยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1516 ไม่ได้พิจารณาเพียงว่ามีเหตุการณ์เกิดขึ้นหรือไม่ แต่ต้องพิจารณาว่าเหตุการณ์นั้น “ถึงระดับที่ทำให้การอยู่ร่วมกันฉันสามีภริยาสิ้นสุดลงอย่างแท้จริงหรือไม่” เช่น การทำร้ายร่างกาย (มาตรา 1516 (1)) การหมิ่นประมาทหรือดูหมิ่นอย่างร้ายแรง (มาตรา 1516 (2)) การไม่อุปการะเลี้ยงดูหรือทอดทิ้ง (มาตรา 1516 (4)) การมีชู้หรือประพฤติผิดในทางชู้สาว (มาตรา 1516 (3)) หรือการประพฤติที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการเป็นสามีภริยาจนทำให้อีกฝ่ายเดือดร้อนเกินควร (มาตรา 1516 (6)) รวมถึงเหตุอื่น ๆ เช่น การต้องโทษจำคุก การแยกกันอยู่เป็นเวลานาน หรือการมีสภาพความสัมพันธ์ที่แตกสลายจนไม่อาจกลับมาใช้ชีวิตร่วมกันได้ตามที่กฎหมายกำหนด ซึ่งทั้งหมดนี้ต้องตีความผ่านพฤติการณ์แวดล้อม ความรุนแรง ความต่อเนื่อง และผลกระทบต่อชีวิตครอบครัว ไม่ใช่เพียงการเกิดเหตุครั้งเดียวแล้วสรุปผลได้ทันที

ด้วยเหตุนี้ AI จึงไม่ควรถูกใช้เป็นผู้วินิจฉัยว่าเหตุฟ้องหย่าเกิดขึ้นแล้วหรือไม่ เพราะการวินิจฉัยดังกล่าวต้องอาศัยดุลพินิจเชิงคุณค่าของผู้พิพากษาในการชั่งน้ำหนักพยานหลักฐานและบริบทของความสัมพันธ์ที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา AI ไม่ควรตัดสินความน่าเชื่อถือของคู่ความ ไม่ควรกำหนดว่าบุตรควรอยู่กับฝ่ายใด และไม่ควรประเมินข้อกล่าวหาเรื่องความรุนแรงโดยอัตโนมัติ ผลจาก AI ต้องสามารถตรวจสอบและอธิบายได้ คู่ความควรมีสิทธิรับรู้ว่า AI ถูกใช้ในขั้นตอนใด และต้องสามารถโต้แย้งข้อมูลหรือสมมติฐานที่ระบบนำมาใช้ได้

อันตรายที่แท้จริงจึงอาจไม่ใช่การประกาศให้ AI เป็นผู้พิพากษาโดยตรง แต่อยู่ที่การที่ผู้พิพากษายอมรับคำแนะนำของระบบเป็นกิจวัตร จนการตัดสินของมนุษย์เหลือเพียงการรับรองผลลัพธ์ที่เครื่องจักรเสนอ หากเกิดเหตุการณ์เช่นนั้น แม้ในทางกฎหมายจะยังกล่าวว่ามนุษย์เป็นผู้ตัดสิน แต่ในทางปฏิบัติอำนาจตัดสินอาจถูกส่งมอบให้ระบบไปแล้ว

บทเรียนจากจีนจึงมิใช่ว่าอนาคตของศาลคือการแทนที่ผู้พิพากษาด้วย AI หากแต่เป็นการกำหนดขอบเขตระหว่างการใช้เทคโนโลยีเพื่อเพิ่มความสามารถของผู้พิพากษา กับการปล่อยให้เทคโนโลยีครอบงำวิจารณญาณของศาล สำหรับคดีหย่า ประสิทธิภาพย่อมมีความสำคัญ แต่ไม่อาจอยู่เหนือศักดิ์ศรี ความปลอดภัย และสิทธิของบุคคลได้ AI ที่เหมาะสมที่สุดจึงไม่ใช่ AI ที่ตัดสินแทนผู้พิพากษา แต่เป็น AI ที่ช่วยให้ผู้พิพากษามีเวลาและข้อมูลเพียงพอที่จะรับฟังมนุษย์ได้ดียิ่งขึ้น

🌈 ก้าวแรกสู่การเป็นนักกฎหมายแห่งอนาคต

หากคุณอยากเป็นนักกฎหมายที่ไม่เพียงรู้ตัวบท แต่ เข้าใจเทคโนโลยี เข้าใจเพศ เข้าใจคนมาร่วมเรียนรู้กับเรา 

⚖️ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย (UTCC)

หลักสูตรที่ผสาน “กฎหมาย – เทคโนโลยี – สิทธิมนุษยชน”เพื่อสร้างนักกฎหมายรุ่นใหม่ที่พร้อมปกป้องสิทธิของทุกเพศในโลกจริงและโลกดิจิทัล

📞 สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติม หรือสมัครเรียน ตามรายละเอียดข้างล่าง

การสมัครเรียน ป.ตรี สำหรับผู้จบการศึกษา ม.6 กศน. ปวช. ปวส. หรือเทียบโอน 

ใช้กองทุน กยศ. หรือผ่อนชำระค่าเทอมได้

📌ข้อดี

🖌️  จบแล้วได้ skill Certificate เฉพาะทาง

🖌️  เรียนจบภายใน 3 ปีครึ่ง

🖌️  มีสหกิจศึกษา พร้อมฝึกปฏิบัติงาน ก่อนทำงานจริง

🖌️  เรียนต่อเนติบัณฑิตยสภาได้

🖌️  สอบตั๋วทนายความได้

🖌️  เรียนวิชาเฉพาะด้านที่ทันสมัยกับตัวจริง Guru

🖌️  ได้รับการรับรองจาก ก.พ. และ อ.ว.

📌สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม ได้ที่

ศูนย์รับสมัครนักศึกษาใหม่ ระดับบัณฑิตศึกษา

โทร: 0953675508/02-697-6000

📥 สอบถามเพิ่มเติม หลักสูตรนิติศาสตรบัณฑิต

📌 ID Line : 0953675508 

📌 IG : law_utcc

📌Facebook: UtccLawSchool

มาเป็นครอบครัวหอการค้าด้วยกัน

📌สมัครเรียนง่ายได้ 3 ช่องทาง

– สมัครเรียนออนไลน์ Line : @utcccare (อย่าลืม @) https://lin.ee/x53Mxlf หรือ https://admissions.utcc.ac.th/ *สมัครแล้วอย่าลืมทักไลน์นะ

– สมัครด้วยตนเองที่ ศูนย์รับสมัครนักศึกษาใหม่ ม.หอการค้าไทย อาคาร 24 (อาคารสัญลักษณ์) ชั้น 2 ตั้งแต่เวลา 08.30 – 17.00 น.

📌พิกัดการเดินทาง: https://goo.gl/maps/JEY6UvPL8Qh8NyyM9

สอบถามเพิ่มเติม

ศูนย์รับสมัครนักศึกษาใหม่ ม.หอการค้าไทย

โทร 02-697-6969