งานวิจัย

ระบบเอกสารรับรองในกระบวนการแบ่งปันผลประโยชน์ ภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ

บทคัดย่อ

         ระบบการแบ่งปันผลประโยชน์ (ABS System) เป็นมาตรการสำคัญภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ และมีความพยายามของประชาคมระหว่างประเทศที่จะจัดทำระบบสากลว่าด้วยการแบ่งปันผลประโยชน์ (International Regime on ABS)

กลไกสำคัญประการหนึ่งที่จะทำให้ระบบการแบ่งปันผลประโยชน์ประสบความสำเร็จ คือ ระบบเอกสารรับรอง (Certificate System) อย่างไรก็ดีแนวคิดในการใช้ระบบเอกสารรับรองเพื่อรปะโยชน์ในการแบ่งปันผลประโยชน์เป็นแนวคิดใหม่ และยังมีความคิดเห็นที่แตกต่างกันหลายประการเกี่ยวระบบเอกสารรับรองนี้

งานวิจัยนี้จึงมุ่งศึกษาถึงแนวคิด หลักการ หลักเกณฑ์ และรายละเอียดของระบบเอกสารรับรองที่ถูกเสนอเพื่อนำมาใช้ในระบบการแบ่งปันผลประโยชน์

ผู้วิจัยพบว่า เอกสารรับรองการปฏิบัติตามกฎหมาย (Certificate of Compliance) ซึ่งรับรองการปฏิบัติตามกฎหมายของประเทศผู้จัดหา (Provider) ทรัพยากรพันธุกรรมเป็นรูปแบบเอกสารที่มีความเหมาะสมในการเป็นเอกสาร (Passport) กำกับการเคลื่อนย้าย หรือกิจกรรมต่างๆ ที่เกี่ยวกับทรัพยากรพันธุกรรม เนื่องจากสามารถระบุรายละเอียดของทรัพยากรพันธุกรรมนั้นตั้งแต่แหล่งกำเนิด (Origin) หรือแหล่งที่มา (Source) ของทรัพยากรพันธุกรรม และการปฏิบัติตามกฎหมายภายในของประเทศผู้จัดหา (Provider) เช่น การได้รับความยินยอมล่วงหน้า (Prior Informed Consent) หรือการทำข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์ (Benefit-sharing Agreement) เอกสารดังกล่าวสามารถกำกับการเคลื่อนย้ายทรัพยากรพันธุกรรมทั้งภายในประเทศ และระหว่างประเทศ อีกทั้งยังสามารถใช้เป็นเอกสารในการขออนุญาตเพื่อนำผลิตภัณฑ์ (Product) ที่เกี่ยวข้องกับทรัพยากรพันธุกรรมนั้นออกวางจำหน่ายในท้องตลาด เช่น การขออนุญาตจำหน่ายอาหาร หรือผลิตภัณฑ์ยา เป็นต้น หรือการขอรับสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญา เช่น การขอรับสิทธิบัตร เป็นต้น

ระบบเอกสารรับรองอาจเพิ่มความยุ่งยาก และค่าใช้จ่ายสำหรับการวิจัยทางวิทยาศาสตร์ที่ไม่มีผลประโยชน์ในเชิงพาณิชย์เข้ามาเกี่ยวข้อง ระบบเอกสารรับรองจึงควรมีแนวทางพิเศษในกรณีนี้เป็นการเฉพาะเพื่อไม่ให้เกิดปัญหาต่อการใช้ทรัพยากรพันธุกรรมในการวิจัยทางวิทยาศาสตร์

โดยที่การใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพันธุกรรมมักเกิดขึ้นนอกประเทศผู้จัดหา (Provider) ทรัพยากรพันธุกรรม ดังนั้นมาตรการที่มีสภาพบังคับในประเทศผู้ใช้ทรัพยากรพันธุกรรม เช่น การตรวจสอบเอกสารรับรองในการนำเข้า การขออนุญาตจำหน่ายสินค้าหรือผลิตภัณฑ์ หรือในการขอสิทธิบัตร จะเป็นมาตรการเสริมช่วยให้ระบบการแบ่งปันผลประโยชน์มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น อย่างไรก็ดีการกำหนดให้ระบบเอกสารรับรองมีสภาพบังคับทางกฎหมายมีปัญหาว่าเป็นมาตรการทางที่มิใช่มาตรการทางภาษี (Non-tariff Barrier-NTB) ซึ่งอาจขัดกับข้อตกลงแกตต์ (GATT) และอาจไม่เข้าข้อยกเว้นตามมาตรา 20(b), (g) ของข้อตกลงแกตต์ และอาจก่อให้เกิดข้อพิพาททางการค้าระหว่างประเทศที่เป็นและมิได้เป็นสมาชิกของ CBD

การใช้ระบบเอกสารรับรองเพื่อกำกับการนำเข้าส่งออกทรัพยากรพันธุกรรมในฐานะเป็นสินค้ายังอาจขัดกับข้อตกลงว่าด้วยอุปสรรคทางเทคนิคต่อการค้า (TBT) เว้นแต่ระบบเอกสารรับรองจะได้รับการยอมรับในฐานะเป็นมาตรฐานระหว่างประเทศในการกำกับการนำเข้าส่งออกสินค้า

อย่างไรก็ดี ผู้วิจัยมีความเห็นว่า การใช้ระบบเอกสารรับรองประกอบคำขอรับสิทธิบัตร (Patent Application) ไม่ขัดกับข้อตกลงทริปส์ (TRIPS) แต่ประการใด และในกรณีผู้ขอสิทธิบัตรฝ่าฝืนไม่ยอมแสดงเอกสารรับรองก็ควรสภาพบังคับ (Sanction) ในระบบทรัพย์สินทางปัญญา (Formal prerequisite of patentability) กล่าวคือ ถือเป็นเงื่อนไขในการขอรับสิทธิบัตร และเป็นเงื่อนไขในการบังคับตามสิทธิในสิทธิบัตรนั้นๆ ด้วย (Prerequisite of enforceability/validity) ซึ่งเงื่อนไขในประการหลังสอดคล้องกับแนวทางของศาลไทยในปัจจุบัน

ผู้วิจัยเสนอแนะว่า ประเทศไทยในฐานะที่มีความหลากหลายของทรัพยากรพันธุกรรมสูง ควรมีจุดยืนสนับสนุนการจัดทำหลักเกณฑ์ของระบบเอกสารรับเพื่อให้เป็นระบบที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ ซึ่งจะส่งผลให้ระบบควบคุมการเข้าถึงและการแบ่งปันผลประโยชน์ (ABS System) ในประเทศไทยมีความเข้มแข็งมากยิ่งขึ้น

ABSTRACT

ABS System is the key measure in Convention on Biological Diversity (CBD) and International communities endeavor to set a platform of International Regime on ABS. Certificate System, among the other is one of the main mechanism for the successful of such ABS System. Unfortunately, Certificate System is an advance concept proposed in ABS system therefore there are many different views concerning this new idea.

The objective of this research aim at studying concepts, principles, rules and details of Certificate System which being put forward to use in ABS System.

According to this study, the researcher found that Certificate of Compliance, which certified the compliance of law of the Provider Countries, is the advisable type of certificate use as document attached to the transports and activities related to genetic materials. Because of many kind of information can mention in the certificate such as origin or source of genetic materials including information on compliance of law of the providing countries; Prior Informed Consent (PIC), Benefit-sharing Agreement. The certificate qualified to monitor the movement of genetic material in and out of the country.  Moreover, the certificate able to use as pre-requirement in food or pharmaceutical product approved for marketing and in patent application.

Beside that Certificate System might cause difficulties and increase expenses of the pure scientific researches which do not generate income from the research. Therefore, the Certificate System should set distinctive platforms for these scientific researches.

Normally, genetic material always export and use in other countries out of the provider countries. Measures in the user countries; check point at the border, pre-requisite in product marketing approval and pre-requisite in patent application among the others are the essential supportive measures to the efficiency of ABS System. However, legally binding of the Certificate System may considered as Non-tariff Barrier- NTB and unfitted with exemption in Article 20(b), (g) of GATT. This might cause trade disputes among member and non-member of CBD.

Using Certificate System to monitor import and export genetic material as goods, able to conflict with rule of Agreement on Technical Barrier to Trade- TBT. But international recognition to Certificate System as an International Standard will be a smart excuse to TBT.

However, researcher found that Certificate System is correlated with TRIPS. Formal prerequisite of patentability will prevail in case the patent applicants refuse to show the certificate and additionally, enforcement institution will put Certificate System as a prerequisite of enforceability or validity of patent. The latter will be the normal legal principles in Thai Courts.

Convincingly researcher recommended that Thailand as a country endowed with abundance of the diversity of genetic resources should have strong position to support the Certificate System as an international recognition system, which in turn will strengthen the ABS System in Thailand.